प्रेम कुमार साह
विद्यार्थी राजनीति एउटा यस्तो ऊर्जा हो, जसले किताबका ज्ञानलाई सडकका संघर्षसम्म पुर्याउँछ। यो केवल क्याम्पसका चुनाव वा संगठनका झन्डा फहराउने कुरा होइन, यो त युवा पुस्ताको चेतनाको जागरण हो। जब विद्यार्थीहरूले पाठ्यपुस्तकसँगै समाजका विसंगतिहरू पनि पढ्न थाल्छन्, उनीहरूमा प्रश्न गर्ने, प्रतिरोध गर्ने र परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने क्षमता विकास हुन्छ। नेपालको इतिहासमा होस् वा विश्वका अन्य भागमा, विद्यार्थीहरूले यो शक्ति बारम्बार प्रमाणित गरेका छन्। २००७ सालमा राणा शासनविरुद्ध सडकमा उत्रिएका नेपाली विद्यार्थीहरूले प्रजातन्त्रको ढोका खोले भने १९६८ मा फ्रान्सका युवाहरूले सामाजिक सुधारको आन्दोलन चलाए। आजको युगमा पनि विद्यार्थी राजनीति जीवन्त छ, तर यसको रूप फेरिएको छ। विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूमा यो नेतृत्व विकासको अवसर बनेको छ भने कतिपय ठाउँमा गुटबाजी र हिंसाको कारण पनि। यो दोधारले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ—के विश्वविद्यालयमा विद्यार्थी राजनीति आवश्यक छ? हामी इतिहासको गहिराइमा डुब्नेछौं, वर्तमानको वास्तविकता विश्लेषण गर्नेछौं र भविष्यको सम्भावना उजागर गर्नेछौं। विद्यार्थी राजनीतिको जति फाइदा र अवसर छन् त्यति नैं चुनौतीले भरिपूर्ण छ । विद्यार्थी राजनीतिको अपरिहार्यतालाई सही दिशामा प्रयोग भएमा समाज र राष्ट्रको आधार बन्न सक्छ।
विद्यार्थी राजनीति केवल संगठनको गठन वा विघटनको कथा होइन, यो त चेतना, संघर्ष र परिवर्तनको जीवन्त इतिहास हो। नेपालमा यसको प्रारम्भ २००७ सालको प्रजातान्त्रिक क्रान्तिबाट भएको हो। राणा शासनको कठोर शृंखलालाई तोड्न त्रिचन्द्र क्याम्पसका विद्यार्थीहरूले किताब छोडेर सडक रोजे। उनीहरूको यो साहसले नेपालमा प्रजातन्त्रको पहिलो उज्यालो ल्यायो। त्यसपछि २०३६ सालको जनमत संग्रहमा पनि विद्यार्थीहरूले आफ्नो प्रभाव देखाए। २०४६ सालको जनआन्दोलनमा अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (अनेरास्ववियु) र नेपाल विद्यार्थी संघ (नेविसंघ) जस्ता संगठनहरूले पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध ठूलो शक्ति प्रदर्शन गरे। २०६२/६३ को गणतन्त्र आन्दोलनमा पनि यिनै संगठनका झन्डाले सडक रंगियो, र युवा पुस्ताले इतिहासका पानाहरू पुनर्लेखन गर्यो । विश्व परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा पनि विद्यार्थी राजनीतिको प्रभाव कम गहिरो छैन। सन् १९६८ मा फ्रान्समा विद्यार्थीहरूले श्रमिकहरूसँग मिलेर सरकारविरुद्ध ठूलो आन्दोलन चलाए। यो आन्दोलनले शैक्षिक सुधार मात्र होइन, सामाजिक नीतिमा पनि परिवर्तन ल्यायो। त्यस्तै, अमेरिकामा १९६० को दशकमा भियतनाम युद्धविरुद्धको विरोधमा क्याम्पसहरू आन्दोलनको केन्द्र बने। दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेदविरुद्धको लडाइँमा पनि विद्यार्थीहरू अग्रपंक्तिमा थिए। यी घटनाहरूले देखाउँछन् कि विद्यार्थी राजनीति स्थानीय मुद्दामा मात्र सीमित रहँदैन, यसले विश्वव्यापी प्रभाव पार्न सक्छ।
नेपालमा स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (स्ववियु) को अवधारणा २०२८ सालमा शुरू भएदेखि नै यो राजनीति दलगत प्रभावमा पर्यो। तर, यसको सकारात्मक पक्षलाई नजरअन्दाज गर्न सकिन्न। प्रजातन्त्र र गणतन्त्र स्थापनामा विद्यार्थीहरूले खेलेको भूमिका अमर छ। यो इतिहासले हामीलाई एउटा पाठ सिकाउँछ—विद्यार्थी राजनीति तब प्रभावकारी हुन्छ, जब यो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र शिक्षाको हितमा समर्पित हुन्छ। तर, कतिपय अवस्थामा यो शक्ति सत्ताको हतियार बन्यो। स्ववियु निर्वाचनहरूमा देखिएको अराजकता र गुटबाजीले यसको मूल उद्देश्यमाथि प्रश्न उठायो। तैपनि, यो इतिहास गर्व गर्न लायक छ, किनभने यसले युवा पुस्ताको सामर्थ्य र सम्भावनालाई उजागर गर्छ।
आजको नेपालमा विद्यार्थी राजनीति एउटा दोसाँधमा उभिएको छ—यो शक्ति अवसरको ढोका खोल्न सक्छ वा चुनौतीको पहाड बन्न सक्छ। विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरूमा विद्यार्थी संगठनहरू सक्रिय छन्, तर तिनको प्रभाव सधैं सकारात्मक देखिँदैन। त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा स्ववियु निर्वाचन वर्षौंदेखि अनियमित छ। क्याम्पसहरू शैक्षिक बहसका थलोभन्दा राजनीतिक अखडा बन्न पुगेका छन्। यहाँ विद्यार्थी नेताहरूबीच शक्ति प्रदर्शन र गुटबाजीले प्राथमिकता पाउँछ, जसले शैक्षिक वातावरणलाई धमिलो बनाउँछ। तर, यो नकारात्मक पक्ष मात्र होइन। वर्तमानमा विद्यार्थी राजनीतिले नेतृत्व विकास, नीति निर्माणमा प्रभाव र सामाजिक जागरणको अवसर पनि प्रदान गर्छ।
उदाहरणका लागि, २०७६ मा त्रिविका विद्यार्थी संगठनहरूले शुल्क वृद्धिविरुद्ध गरेको आन्दोलनले सरकारलाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनायो। यो घटनाले देखाउँछ कि सही मुद्दामा एकजुट भएमा विद्यार्थी राजनीति शक्तिशाली बन्न सक्छ। तर, यही शक्ति गलत दिशामा जाँदा हिंसा र अराजकता निम्तिन्छ। क्याम्पसमा हुने झडप र हड्तालले विद्यार्थीहरूको पढाइ प्रभावित हुन्छ, जसले यो प्रश्न उठाउँछ—के यो आवश्यक छ ? जवाफ खोज्न वर्तमानको गहिरो विश्लेषण जरुरी छ।
अवसरको कुरा गर्दा, विद्यार्थी राजनीति युवाहरूलाई नेतृत्व सिकाउने प्रयोगशाला हो। यहाँ उनीहरूले वक्तृत्व, संगठनात्मक कौशल र नीति निर्माणको अभ्यास गर्छन्। भोलिका राजनीतिक नेताहरू यही क्याम्पसबाट जन्मिन्छन्। तर, चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। गुटबाजीले संगठनको एकता भत्काउँछ, र राजनीतिक दलको हस्तक्षेपले विद्यार्थी संगठनलाई स्वायत्त बनाउँदैन। कतिपय अवस्थामा यी संगठनहरू दलका कठपुतली बन्छन्, जसले उनीहरूको विश्वसनीयता गुमाउँछ।
सामाजिक सञ्जालको उदयले वर्तमान विद्यार्थी राजनीतिलाई नयाँ आयाम दिएको छ। आज विद्यार्थीहरूले ट्विटर, फेसबुक र अन्य प्ल्याटफर्ममार्फत आफ्ना मुद्दा उठाउँछन्। २०८० मा भएको शैक्षिक सुधारको मागले सामाजिक सञ्जालमा ठूलो समर्थन पायो, जसले आन्दोलनलाई व्यापक बनायो। तर, यही प्रविधिले गलत सूचना र अनावश्यक विवाद पनि फैलाउँछ। यो जटिलताले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ—के यो शक्तिलाई सही दिशामा प्रयोग गर्न सकिन्छ? यदि विद्यार्थीहरूले आफ्नो ऊर्जालाई शैक्षिक सुधार, सामाजिक न्याय र नैतिक नेतृत्वमा केन्द्रित गरे भने, यो राजनीति विश्वविद्यालयको गहना बन्न सक्छ।
विद्यार्थी राजनीतिका फाइदा व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय स्तरमा फैलिन्छन्। व्यक्तिगत रूपमा, यो युवाहरूलाई नेतृत्व, आत्मविश्वास र संगठनात्मक कौशल सिकाउँछ। विश्वविद्यालयमा सक्रिय विद्यार्थी नेताहरूले बहस, वक्तृत्व र नीति निर्माणको अनुभव लिन्छन्, जुन भविष्यमा उनीहरूको करियर र जीवनमा काम लाग्छ। सामाजिक रूपमा, यो राजनीतिले जागरूक नागरिक तयार गर्छ। जब विद्यार्थीहरूले शैक्षिक सुधार, सामाजिक अन्याय वा नीतिगत मुद्दामा आवाज उठाउँछन्, समाजमा चेतना फैलिन्छ। राष्ट्रिय स्तरमा, यो लोकतन्त्रको आधार बन्छ। इतिहासले देखाउँछ कि नेपालमा प्रजातन्त्र र गणतन्त्र स्थापनामा विद्यार्थीहरूको योगदान अतुलनीय छ।
विश्वविद्यालयमा विद्यार्थी राजनीति किन आवश्यक छ? किनभने यो लोकतन्त्रको अभ्यास गर्ने पहिलो स्कूल हो। यहाँ विद्यार्थीहरूले निर्वाचन, बहस र नेतृत्वको अनुभव लिन्छन्, जुन पछि राष्ट्रिय राजनीतिमा काम लाग्छ। यो राजनीतिले शैक्षिक मुद्दाहरूलाई पनि उठाउँछ। शुल्क वृद्धि, पाठ्यक्रम सुधार वा पूर्वाधारको मागमा विद्यार्थी संगठनहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उदाहरणका लागि, २०७४ मा चिकित्सा शिक्षाको शुल्क निर्धारणमा विद्यार्थी आन्दोलनले सरकारलाई नीति परिवर्तन गर्न बाध्य बनायो। तर, यो आवश्यकता तब मात्र पूरा हुन्छ, जब यो शक्ति सही दिशामा प्रयोग हुन्छ। यदि यो गुटबाजी र हिंसामा सीमित भयो भने, यसले फाइदा होइन, हानि गर्छ। तसर्थ, विश्वविद्यालयमा विद्यार्थी राजनीति अपरिहार्य छ, तर यसलाई शैक्षिक र सामाजिक हितमा केन्द्रित गर्न जरुरी छ।
विद्यार्थी राजनीतिको भविष्य प्रविधि, नैतिकता र शैक्षिक संतुलनमा निर्भर छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्ल्याटफर्मले यसलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छ। भविष्यमा विद्यार्थीहरूले क्याम्पसभित्र मात्र होइन, अनलाइन मञ्चहरूबाट पनि आफ्ना मुद्दा उठाउनेछन्। यो प्रविधिले आन्दोलनलाई विश्वव्यापी बनाउन सक्छ, तर गलत सूचनाको जोखिम पनि उत्तिकै छ। तसर्थ, भविष्यका विद्यार्थी नेताहरूले प्रविधिको सही प्रयोग गर्न सिक्नुपर्छ।
सुधारका उपायहरू पनि महत्त्वपूर्ण छन्। गुटबाजी र हिंसा रोक्न पारदर्शी निर्वाचन र नैतिक नेतृत्व जरुरी छ। विश्वविद्यालयले स्ववियुलाई शैक्षिक सुधारमा केन्द्रित गर्न नियम बनाउनुपर्छ। भविष्यमा यो राजनीति तब मात्र सफल हुन्छ, जब यो शैक्षिक वातावरण र राजनीतिक अभ्यासबीच सन्तुलन कायम गर्छ। यदि यो सम्भव भयो भने, विद्यार्थी राजनीति भावी पुस्ताको लागि प्रेरणा बन्न सक्छ।
विद्यार्थी राजनीति केवल इतिहासको कथा वा वर्तमानको बहस होइन, यो नेपालको भविष्यको रक्तसञ्चार हो। विगतले हामीलाई सिकायो कि यो शक्तिबिना प्रजातन्त्र र गणतन्त्र सम्भव थिएन। वर्तमानले प्रमाणित गर्यो कि यो नेतृत्व र जागरणको स्रोत बन्न सक्छ, तर गुटबाजी र हिंसाले यसलाई खोक्रो बनाउँदै छ। अब भविष्य हाम्रो हातमा छ—हामीले यो शक्तिलाई कस्तो रूप दिने? विश्वविद्यालयका क्याम्पसहरू अराजकताको अखडा होइनन्, यो त लोकतन्त्रको प्रयोगशाला हुनुपर्छ। यदि हामीले यो मौका गुमायौं भने, हामीले भावी पुस्तालाई नेतृत्वविहीन र चेतनाविहीन बनाउनेछौं।
आजको सन्दर्भमा विद्यार्थी राजनीति अपरिहार्य छ, किनभने यो नै युवाहरूलाई अन्यायविरुद्ध बोल्न सिकाउँछ, नीति निर्माणमा भाग लिन प्रेरित गर्छ। तर, यो शक्ति सही दिशामा नलागे समाजको बोझ बन्नेछ। तसर्थ, विद्यार्थी नेताहरूले दलको कठपुतली बन्न छोडेर स्वतन्त्र र नैतिक बाटो रोज्नुपर्छ। विश्वविद्यालय प्रशासनले नियम कडा बनाउनुपर्छ, र समाजले यो शक्तिलाई सम्मान र समर्थन गर्नुपर्छ। यो लेखको सन्देश स्पष्ट छ—विद्यार्थी राजनीति बिना विश्वविद्यालय अधुरो छ, तर यो राजनीति शैक्षिक मर्यादा र सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोडिनुपर्छ। अब ढिलो गर्ने समय छैन; यो शक्तिलाई सही दिशामा मोड्ने जिम्मा हामी सबैको हो।
